سالگرد اکران نخستین فیلم ناطق به زبان فارسی؛ «دختر لُر» 30 آبان روی پرده رفت

سالگرد اکران نخستین فیلم ناطق به زبان فارسی؛ «دختر لُر» 30 آبان روی پرده رفت

دختر لُر نخستین فیلم ناطق به زبان فارسی است که خان بهادر اردشیر ایرانی این فیلم را در سال ۱۳۱۲ خورشیدی در استودیو امپریال فیلم در بمبئی ساخت و در آخرین روز ماه آبان به روی پرده سینما رفت.

به گزارش پایگاه خبری موزه سینمای ایران، یکی از نقاط عطف تاریخ سینمای ایران، ساخت فیلم «آبی و رابی» است. این فیلم را آوانس اوگانیانس در سال ۱۳۰۹ ساخت و از نخستین فیلم‌های بلند داستانی تولیدشده در ایران به شمار می‌آید. اوگانیانس، مهاجری ارمنی بود که تجربه سینمایی خود را در روسیه به دست آورده بود. او پس از ورود به ایران، مدرسه‌ای برای آموزش بازیگران سینما تأسیس کرد و تلاش کرد تولید فیلم را از فعالیتی پراکنده به روندی سازمان‌یافته تبدیل کند.
«آبی و رابی» فیلمی کمدی و صامت بود که از الگوی دو شخصیت متضاد و کمدی اسلپ‌استیک استفاده می‌کرد. نسخه اصلی فیلم بعدها از بین رفت و اطلاعات موجود درباره آن بیشتر از طریق عکس‌ها و گزارش‌های باقی‌مانده به دست آمده است. اهمیت «آبی و رابی» فقط در خود فیلم خلاصه نمی‌شود. ساخت این اثر نشان داد امکان تولید فیلم داستانی در داخل ایران وجود دارد و سینما می‌تواند از یک فناوری وارداتی به حرفه‌ای برای فیلم‌سازی داخلی تبدیل شود.

مرحله مهم بعدی در تاریخ سینمای ایران با ورود صدا به فیلم‌ها شکل گرفت. «دختر لر» در سال ۱۳۱۲ با همکاری عبدالحسین سپنتا و اردشیر ایرانی ساخته شد و نخستین فیلم ناطق فارسی به شمار می‌آید. نکته مهم درباره این فیلم آن است که «دختر لر» در بمبئی و به زبان فارسی ساخته شد. بنابراین، از نظر جغرافیای تولید، فیلمی کاملاً ساخته‌شده در ایران نبود؛ اما در تاریخ سینمای فارسی جایگاهی مهم دارد.
ورود صدای فارسی به پرده سینما، تجربه تماشای فیلم را برای مخاطب ایرانی تغییر داد. زبان فارسی، موسیقی، ترانه و دیالوگ توانستند مستقیماً وارد ساختار فیلم شوند و به عناصر اصلی سینمای داستانی تبدیل شوند.پس از آن، اسماعیل کوشان از چهره‌های مؤثر در شکل‌گیری تولید سینمای داستانی در داخل ایران بود. با افزایش تولید، سینمای ایران آرام‌آرام از مرحله تجربه‌های پراکنده عبور کرد و به سوی شکل‌گیری یک صنعت حرکت کرد.
فیلم « دختر لُر» که به صورت سیاه و سفید فیلم‌برداری شد ، در بین مردم با نام «جعفر و گلنار» (اسمِ کاراکترهای اصلیِ فیلم) مشهور گشت .
در این فیلم، عبدالحسین سپنتا در کنار روح‌انگیز سامی‌نژاد، هادی شیرازی و سهراب پوری به ایفای نقش پرداختند.
فیلم‌برداری هفت ماه به‌طول انجامید، و در ۳۰ آبان سال ۱۳۱۲ در سینماهای دیده‌بان (مایاک سابق) و سپه در خیابان لاله‌زار به‌روی پرده رفت.

 در آن زمان که مردم عمدتاً برای تماشای کمدی‌های کوتاه اروپایی و فیلم‌های انیمیشن سیاسی به سینما می‌رفتند و اکران این فیلم موجب شکوفایی صنعت نوپای سینما در ایران شد.
البته از جمله تناقضات موجود در فیلمْ لهجهٔ غلیظ کرمانیِ سامی‌نژاد بود که در تضاد با شخصیت وی در فیلم، که وی را از قوم لر معرفی کرده بود، قرار داشت. با این وجود، به‌نسبت سایر بازیگرهای فیلم، که فارسی را با لهجهٔ هندی ادا می‌کردند، تماشاگران شیوهٔ گفتار وی را پذیرفتند و بازیِ او مورد استقبال قرار گرفت.
 اهمیت سیاسی فیلم زمانی را به‌تصویر می‌کشد که در آن ایران غرق در هرج‌ومرجِ ناشی از جنگ جهانی اول، و به‌ویژه پس از انقلاب کمونیستی ۱۹۱۷ روسیه است. فرار زوج فیلم به هند تصویرگر تجربهٔ مشترک بسیاری از مهاجران به هند در آن زمان است.
 بر پایهٔ گفته‌ای از سپنتا، دیدگاه میهن‌پرستانهٔ فیلم برای ایجاد حس غرور در ایرانیانی که در هند و ایران زندگی می‌کردند بوده است:  «از آن‌جا که این نخستین فیلم ناطق ایرانی بود که در جهان پخش می‌شد، احساس کردم که باید تصویر روشنی از ایران ارائه دهد؛ از این رو فیلم تا حدی با تبلیغات حکومتی هم‌سو بود… با این وجود، باید اقرار کرد که فیلم غرور ملی ایرانیان مهاجر را افزایش داد.»[۱۰]  بر پایهٔ گفته‌های حمید دباشی، فیلم «در نهایت به‌سود تبلیغات رضاشاه و حکومت مرکزی وی تمام شد».
دوره اشغال ایران و توقف تولید فیلم ایرانی
اشغال ایران در جریان جنگ جهانی دوم، یکی از دشوارترین دوره‌های تاریخ معاصر کشور و سینمای نوپای ایران بود. در شهریور ۱۳۲۰، نیروهای شوروی از شمال و نیروهای بریتانیا از جنوب وارد ایران شدند و کشور عملاً تحت کنترل نیروهای متفقین قرار گرفت. این وضعیت، بحران اقتصادی، کمبود تجهیزات، ناامنی و اختلال در رفت‌وآمد را به دنبال داشت و بر فعالیت‌های فرهنگی، از جمله سینما، تأثیر مستقیم گذاشت. در آن سال‌ها، تولید فیلم ایرانی تقریباً متوقف شد.
صنعت سینما هنوز زیرساخت‌های محدودی داشت و برای ساخت فیلم به تجهیزات، نگاتیو، لابراتوار و امکانات فنی وابسته بود؛ امکاناتی که بخش زیادی از آن‌ها از خارج وارد می‌شد و در شرایط جنگی دسترسی به آن‌ها دشوار یا ناممکن بود. از سوی دیگر، کاهش قدرت خرید مردم و تعطیلی یا محدودشدن فعالیت برخی سالن‌ها، سرمایه‌گذاری در تولید فیلم را پرریسک کرد. در نتیجه، سالن‌های سینما بیشتر به نمایش فیلم‌های خارجی، به‌ویژه آثار وارداتی از اروپا، آمریکا، شوروی و هند اختصاص یافتند.