به گزارش پایگاه خبری موزه سینمای ایران به نقل از سوره سینما، هر سال با نزدیک شدن به اربعین، دهها مستند و برنامه تلویزیونی درباره این رویداد ساخته یا بازپخش میشوند؛ اما اگر بخواهیم تنها یک اثر را بهعنوان نقطه آغاز سینمای اربعین در ایران معرفی کنیم، بدون تردید باید از مستند «اربعین» ساخته ناصر تقوایی نام ببریم. فیلمی که بیش از نیم قرن از تولیدش میگذرد، اما همچنان یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین آثار مستند مذهبی تاریخ سینمای ایران محسوب میشود.
تقوایی این مستند ۲۱ دقیقهای را در سال ۱۳۴۹ برای سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران ساخت. فیلم در بوشهر میگذرد و مراسم اربعین و آیینهای عزاداری مردم جنوب را ثبت میکند؛ اثری که برخلاف بسیاری از مستندهای مذهبی، نه راوی دارد، نه مصاحبه و نه توضیح. همه چیز از دل تصویر، ریتم، صدا و حرکت بیرون میآید.
آنچه «اربعین» را ماندگار کرده، نگاه متفاوت تقوایی است. او بهجای آنکه صرفاً مراسم را ثبت کند، عزاداری را به یک تجربه سینمایی تبدیل میکند. دوربین با ضرباهنگ سنج و دمام حرکت میکند، تدوین با ریتم نوحه هماهنگ میشود و قابها چنان طراحی شدهاند که مخاطب خود را میان عزاداران احساس میکند، نه روبهروی یک گزارش تصویری.
بخش مهمی از هویت فیلم نیز مدیون حضور جهانبخش کردیزاده (بخشو)، نوحهخوان افسانهای بوشهر است. صدای او نه فقط بار احساسی فیلم را شکل میدهد، بلکه امروز بهعنوان یکی از مهمترین اسناد صوتی فرهنگ عزاداری جنوب ایران شناخته میشود.
تقوایی بعدها درباره این فیلم گفته بود که در عزاداری مردم بوشهر، احساسات انسانی به آرامترین و زیباترین شکل ممکن بروز پیدا میکنند؛ جملهای که بهخوبی فلسفه ساخت «اربعین» را توضیح میدهد. او به دنبال ثبت سوگواری نبود، بلکه میخواست زیباییشناسی یک آیین ریشهدار را به تصویر بکشد.
«اربعین» را تنها یک مستند مردمشناسانه نمیدانند. این فیلم در کنار «باد جن» از مهمترین آثار مستند موج نو ایران به شمار میرود و بسیاری از مستندسازان نسلهای بعد، از فرم تصویری، ریتم تدوین و شیوه روایت آن الهام گرفتهاند. حتی امروز، پس از گذشت بیش از پنجاه سال، هنوز در بسیاری از فهرستهای بهترین مستندهای ایرانی حضور دارد.
با وجود آنکه امروز پیادهروی اربعین به بزرگترین اجتماع سالانه جهان تبدیل شده و هر سال میلیونها نفر از دهها کشور در آن حضور پیدا میکنند، سهم سینمای داستانی ایران از این رویداد، تقریباً ناچیز است.
در دو دهه اخیر دهها مستند درباره اربعین ساخته شده است؛ از روایت زائران و موکبها گرفته تا مستندهای مردمنگار، اجتماعی و حتی آثار تجربی. اما وقتی صحبت از فیلم بلند سینمایی میشود، هنوز هیچ اثر شاخص و جریانسازی وجود ندارد که بتواند عظمت این رویداد را با زبان سینما روایت کند.
این در حالی است که اربعین از نظر دراماتیک، ظرفیتهای فراوانی دارد؛ سفری چندصد کیلومتری، شخصیتهایی از فرهنگها و ملیتهای مختلف، تقابل زبانها، بحرانها، ازخودگذشتگیها، مهماننوازی و روایتهایی که هرکدام میتواند پایه یک فیلم سینمایی بزرگ باشد.
در واقع، همانطور که «اربعین» ناصر تقوایی بیش از نیم قرن پیش توانست یک آیین مذهبی را به اثری ماندگار در تاریخ مستند ایران تبدیل کند، امروز نیز سینمای ایران بیش از هر زمان دیگری به یک فیلم داستانی بزرگ درباره اربعین نیاز دارد؛ فیلمی که نه صرفاً یک اثر مناسبتی، بلکه روایتی انسانی، جهانی و ماندگار از بزرگترین اجتماع مذهبی جهان باشد.
شاید عجیب باشد که با وجود تولید صدها مستند، هنوز هیچ فیلم سینمایی نتوانسته همان جایگاهی را در ذهن مخاطبان پیدا کند که مستند ۲۱ دقیقهای ناصر تقوایی در سال ۱۳۴۹ به دست آورد؛ فیلمی که همچنان پس از پنج دهه، نقطه آغاز هر بحثی درباره «سینمای اربعین» است.