به گزارش پایگاه خبری موزه سینمای ایران، زاون قوکاسیان کارگردان، فیلمساز، منتقد، مدرس و صاحبنظر سینمای ایران بود که در در اصفهان به دنیا آمد؛ از همان جوانی وارد سینما شد و علاوه بر نگارش یادداشت و نقدهای سینمایی، چندین عنوان کتاب در حوزه سینما و سینماگران تألیف کرد.
اولین کتاب او با موضوع سینما در سال ۱۳۵۰ منتشر شد که درباره فیلم «چشمه» ساخته " آربی آوانسیان" بود. نوشتن کتابی درباره یک فیلم تا آن زمان در سینمای ایران سابقه نداشت و همین دلیل باعث شد تا نام قوکاسیان به عنوان نخستین محققی که درباره فیلم کتاب نوشته است در تاریخ هنر و سینمای معاصر ایران ثبت شود.
او همچنین سردبیر فصلنامهها و ویژهنامههای مختلف ادبی و فرهنگی، مدیر گروه سینمای مؤسسه آموزش عالی سوره، مدیر اجرایی و همچنین داور جشنوارههای بینالمللی زردآلوی طلایی ارمنستان و فیلم توربین ایتالیا و داور جشنواره ملی فیلم ایران بودهاست.
قوکاسیان در سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) فیلمسازی را با فیلمهای کوتاه ۸ میلیمتری در سینمای آزاد آغاز کرد و مدّتی نیز سرپرستِ سینمای آزادِ اصفهان بود. او به عنوان کارگردان چند فیلمِ کوتاه و مستند و داستانی ساخت، از جمله: در فلق (کوتاه ۱۳۵۰)، عروس کهن (کوتاه ۱۳۵۲)، فصلی دیگر (کوتاه ۱۳۵۵)، نقش خیال (مستند ۱۳۶۶)، خاج شویان (مستند ۱۳۶۱) و همه فرزندان من (داستانی ۱۳۶۳).
قوکاسیان از ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) با روزنامهها و مجلات مختلف در زمینهٔ نقد فیلم و تئاتر همکاری داشت. زاون فیلمسازی تجربی را از سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) با سینمای هشت و تشکیل سینمای آزاد اصفهان که خود مسئولیت آن تا سال را ۱۹۷۸ (۱۳۵۷) برعهده داشت، آغاز کرد و نویسندگی و کارگردانی بیش از ۴۰ فیلم کوتاه، بلند و مجموعه داستانی و مستند را برعهده داشت. سینمای آزاد پس از انقلاب به انجمن سینمای جوان تغییر نام داد.
فیلمهای هشت میلیمتری در فلق (۱۳۵۱)، عروس کهنه (۱۳۵۲)، عزای آینه (۱۳۵۳)، فصلی دیگر حاصل کار او در سینمای آزاد بود. نقش خیال، در فلق، فصلی دیگر و خاج شویان نام شماری از مهمترین فیلمهای مستند قوکاسیان است.
قوکاسیان در ادامهٔ فیلمسازی در سالهای پس از انقلاب به عنوان یکی از برجستهترین مستندسازان مطرح شد. از سال ۱۹۸۱ (۱۳۶۰) همکاری با شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران را آغاز کرد و فیلمها و مجموعههای مستند باارزشی را به ویژه در حوزهٔ آشنایی با ارمنیان ایران تولید کرد.
در سال ۱۳۶۰ فیلمِ مستندِ مردمنگارانهٔ خاجشویان یا اپیفانی و غسل تعمید، برای تلویزیون تولید کرد. در ۱۹۸۲ (۱۳۶۱) آرمن و میلاد مسیح و سال ۱۹۸۳ (۱۳۶۲) فیلم بلند همه، فرزندان من دربارهٔ جنگ ایران و عراق و ۱۹۸۴ (۱۳۶۳) عیسی مسیح، آموزگار حقیقت را ساخت.
در کارنامه او در برخی از این فیلمها یا هنرمندان ارمنی یا آیین و مراسم ارمنیهای ساکن ایران را معرفی کرده است. همچنین در میانههای دههٔ ۱۹۸۰ (دهه ۱۳۶۰) با بهرام بیضایی به گفتوگو نشست، و حاصلش شد نخستین از پنج کتابِ قوکاسیان دربارهٔ کار و اندیشهٔ بیضایی.
در سال ۱۹۹۰ (۱۳۶۹) نیز فیلم نقش خیال دربارهٔ یسایی شاهیجانیان، نقاش آبرنگ ارمنی با حضور لوریک میناسیان دختر آرمان هوسپیان را به سفارش شبکهٔ دو تولید کرد. این فیلم به غیر از چند نمایش محدود، تنها در جشنوارهٔ فیلمهای ارمنی سراسر جهان، در مرکز فرهنگی ژرژ پمپیدویِ پاریس، در تابستان سال ۱۹۹۳، به همراه دو فیلم دیگر از ایران به نمایش درآمد.
نقش خیال تنها فیلمی است که در آن لوریک میناسیان رل اصلی را دارد و در نقش مکمل بازی نمیکند.
در کارنامهٔ فیلمسازی قوکاسیان همچنین فیلمِ بلندِ داستانیِ همه فرزندان من که در سال ۱۳۶۳ با بازی محبوبه بیات، یدالله شیراندامی، علی غلامی و چند تن دیگر، ساخته شده است نیز به چشم میخورد.
او در سال ۱۳۷۵ فیلم بلند موزه من جلفا را با حضور مادرش آدا آتایان ساخت. طی سالهای ۹۸–۱۹۹۷ (۷۷–۱۳۷۶) کارگردانی مجموعه ۲۶ قسمتی سرزمین مهر را دربارهٔ هنرمندان ارمنی به تهیهکنندگی سیدمحسن طباطبایی برعهده داشت و طی سالهای ۲۰۰۰–۱۹۹۹ (۷۹–۱۳۷۸) سه قسمت از مجموعه نقش عشق دربارهٔ لوون میناسیان، یرواند ناهاپتیان و سمبات در-کیورغیان کارگردانی کرد .
همچنین فیلمی به اسم رضا نور بختیار را دربارهٔ آثار این هنرمند عکاس به سفارش شبکه دو سیما ساخت و در همین سال (۱۳۷۹)، انسان، اسب، ماهی را هم تولید کرد.
فیلمهای مستند من رضا نورکیا عکاس، زیر آسمان وانک، طیران و انسان، اسب و ماهی بخش دیگری از کارنامهٔ فیلمسازی این کارگردان و نویسندهی سینمایی است.
قوکاسیان در تاریخ هنر معاصر ایران، نخستین کسی است که برای یک فیلم سینمایی، کتاب معرفی و نقد و بررسی تهیه و منتشر کرد و از این منظر نام او در تاریخ سینمای ایران جاودانه خواهد بود.
درگذشت
زاون قوکاسیان به دلیل عوارض ناشی از سرطان معده چهار ماه در بیمارستانِ آ. کا.ها در ویَنِ اتریش بستری بود.وی ۷ بهمن ماه به ایران بازگشت.
قوکاسیان بلافاصله پس از بازگشت به ایران به بیمارستان الزهرای اصفهان منتقل شد و تحت آزمایشهای عمومی قرار گرفت اما معالجات پزشکی نتوانست بیماری وی را مهار کند. زنده یاد قوکاسیان سرانجام در ساعت دو بعد از ظهر ۲۰۱۵ (۱ اسفند ۱۳۹۳) در سن ۶۵ سالگی در منزلش در اصفهان درگذشت و پیکر او از خانه هنرمندان اصفهان تشییع و سپس در آرامستان ارامنه، در کنار پدر و مادرش به خاک سپرده شد.
کارنامه هنری
۱۳۵۱ در فلق ( کوتاه)
۱۳۵۲ عروس کهن (کوتاه)
۱۳۵۳ عزای آینه ( فیلم ۱۵ دقیقهای در سینمای آزاد اصفهان)
۱۳۵۵ فصلی دیگر ( کوتاه) درباره شهادت و عاشورا
۱۳۶۱ آرمن و میلاد مسیح
۱۳۶۱ خاجشویان ( مستند)
۱۳۶۲ همه فرزندان من (بلند داستانی)
۱۳۶۶ نقش خیال (مستند) درباره یسایی شاجانیان نقاش ارمنی ساکن اصفهان
۱۳۶۶ عیسی مسیح، آموزگار حقیقت
۱۳۷۴ مستند صنعتی مجموعه ۱۳ قسمتی درباره نیروگاه منتظری اصفهان با همکاری مجتبی وطن خواهان
۱۳۷۵ موزه من جلفا (بلند)
۷۷–۱۳۷۶ سرزمین مهر
۷۹–۱۳۷۸ نقش عشق مجموعه سه قسمتی دربارهٔ لوون میناسیان، یرواند نهاپتیان و سُمبات کیوِرقیان
۱۳۷۹ رضا نور بختیار دربارهٔ آثار این هنرمند عکاس به سفارش شبکه دو سیما ساخت
۱۳۷۹ انسان، اسب، ماهی
نفس صبح (مجموعه مستند)
زیر آسمان وانک و طیران و من (مستند)