به گزارش پایگاه خبری موزه سینمای ایران، «آربی آوانسیان»، در اول اسفند ماه سال ۱۳۲۰ (۱۹۴۲ میلادی) در جلفای اصفهانی چشم به جهان گشود. بین سالهای ۱۳۴۰- ۱۳۳۴ در دبیرستان «کوشش داویدیان» ارامنه در رشته ریاضی دوره متوسطه را به پایان میرساند.
در اواخر سال ۱۳۳۹ با تعدادی از همکلاسیهای خود تصمیم به تاسیس گروه تئاتر میگیرند که سرانجام در (چهارم دسامبر ۱۹۶۰) ماه آذر ۱۳۴۰ گروه تئاتر "ارمن" را در باشگاه آرارات تاسیس مینمایند. هنرمند فقید شاهین سرکیسیان که در آن زمان مدیر هنری «گروه هنر ملی» ایران بود، مسوولیت کارگردانی گروه را به عهده میگیرد.
«بازی عشق» اثر «آرتور شنیلرر» A.Schnitzlrer و «کشتی به نام پایداری» اثر «شارل ویلدراک» نخستین آثار این گروه هستند.
آربی مسوولیت طراحی صحنه و لباس را در گروه تئاتر "ارمن" عهده دار بود؛ که کارهای خود را با عنوان "آربی" امضا میکرد. او طراحی صحنه و لباس را برای نمایشهای اجرا شده خارج از گروه فوق را نیز انجام داده، که از آنها میتوان «سیر طولانی روز در شب» اثر «یوجین اونیل» که به دو زبان فارسی و انگلیسی در برنامه افتتاحیه انجمن ایران و آمریکا و «رام کردن زن سرکش» اثر شکسپیر که در باغ تابستانی سفارت انگلستان توسط استاد آمریکایی دانشگاه تهران و کارگردان شهیر، پروفسور «جورج کوئینبی» اجرا شدند.
آربی آوانسیان در اکتبر سال ۲۰۰۱ در ایروان در مصاحبه ای با فصلنامه «هاندس» در تهران اظهار کرد: «من در سن ۱۲ سالگی تصمیم گرفتم تحصیلات خود را در رشته سینما ادامه دهم ...» او بین سالهای ۱۳۴۶-۱۳۴۲ (۶۶-۱۹۶۳) در «مدرسه فیلمسازی لندن» London School of Cilm Technic. now London International Cilm School به ادامه تحصیل میپردازد که در سال ۱۳۴۲ (۱۹۶۵) موفق به دریافت دیپلم کارگردانی فیلم و در سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۶) دیپلم تخصصی انیمیشن را دریافت می کند.
آربی پس از اتمام تحصیلات دانشگاهی، مانند یک زائر از تئاترهای پاریس، میلان، رم، واتیکان و آتن دیدار میکند و سپس به ایران بر میگردد.
در ایران نخست فیلم مستند «لیوبوس به نام تادئوس» را که درباره زیارت قره کلیسا و به زبان ارمنی است را میسازد و سپس اقدام به ساخت فیلم سینمایی «شوهر آهو خانوم» مینماید که به دلیل عدم توافق با تهیهکنندگان و با استفاده فیلمنامه او و بازیگرانی دیگر، توسط فیلمبردار فیلم داود ملاپور در خفا کارگردانی و به روی پرده میرود.
همزمان با بازگشت آربی آوانسیان به ایران، بنا بر پیشنهاد شاهین سرکیسیان، او مسوولیت کارگردانی گروه تئاتر ارمن را به عهده میگیرد، نمایشنامه «گدایان بزرگوار» اثر «هاکوپ بارونیان» را در انجمن ایران و آمریکا به روی صحنه می برد که البته قبل از اجرای آن شاهین سرکیسیان زندگی را بدرود میگوید.
بنا به درخواست بازیگران فارسی زبان، آربی آوانسیان کار را با این گروه نیز آغاز نمود و کار ناتمام مرحوم شاهین سرکیسیان به نام «روزنه آبی» نوشته اکبر رادی را به یاد او به روی صحنه میبرد.
او نخستین کارگردانی مستقل خود؛ نمایشنامه «مادمازل ژولی» اثر «آگوست استریندبرگ» را با ترجمه شاهین سرکیسیان به روی صحنه میبرد. سپس نمایش «پژوهشی ژرف سترگ و نو در سنگوارههای دوره بیست و پنجم زمین شناسی» اثر عباسی نعلبندیان اجرا میشود که در جشنوارهی بینالمللی شیراز، برندهی جایزه تلویزیون ملی ایران و جشن هنر شیراز شد.
آربی آوانسیان بین سالهای ۱۳۵۳- ۱۳۴۸ (۱۹۷۴-۱۹۶۹) در مدرسه عالی رادیو و تلوزیون ملی ایران به تدریس تجزیه و تحلیل فیلم و زیباییشناسی فیلم و بین سالهای ۱۳۵۲-۱۳۵۱ در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران کارگردانی و بازیگری تئاتر تدریس مینماید.
پس از این که آربی، موقعیت خود را در میان روشنکفران می یابد با پیشنهاد رئیس وقت تلویزیون ملی ایران؛ رضا قطبی و با هدف کمک به بازیگران، نویسندگان و کارگردانان جهت پژوهش در زمینه اجراهای غیر متداول تئاتری در سال ۱۳۴۸ (۱۹۶۹) اقدام به تاسیس «کارگاه نمایش» می کند. همکاران آربی اوانسیان در کارگاه نمایش؛ ایرج انور، شهرو خردمند (اعضای شورا)، عباس نعلبندیان (مدیر داخلی)، بیژن صفاری (سرپرست)، کارگردانهای وابسته داود رشیدی (در دوره اول)، بیژن مفید، مریم خلوتی، اسماعیل خلج و اشور بانی پالبابلا، بودند.
در کارگاه نمایش، علاوه بر افراد بالا، کارگردانان دیگری به عنوان میهمان برنامه هایی اجرا کرده اند. برای بار اول در تاریخ تئاتر ایران، سه نسل بازیگر در برنامه های مختلف به فعالیت پرداختند که از میان بازیگران بیشمار کارگاه، از بازیگران زن میتوان: لرتا (هایراپتیان - نوشین)، فهیمه راستکار، سوسن تسلیمی، شکوه نجمآبادی و از میان بازیگران مرد؛ بیژن مفید، پرویز پورحسینی، فردوس کاویانی، صدرالدین زاهد، و رضا ژیان را نام برد.
در طول ۱۲ سال فعالیت کارگاه بیش از شش گروه تئاتر تاسیس شدند که همه آنها نقش به بسزائی در تئاتر ایران دارند. با توجه به فعالیتهای آربی، در زمینه تاسیس و مدیریت «تئاتر شهر»، «تئاتر چهارسو» مسوولیتهای مختلفی بر او محول میشود. او همزمان اقدام به ترجمه و اجرای نمایشنامههای ملی و بینالمللی مینماید که فهرست کامل آثار او به پیوست این مقاله ارائه شده است.
آربی سپس در سال ۱۳۴۸ (۱۹۶۹) شروع به ساختن فیلم «چشمه» براساس کتاب «چشمه جغنار» اثر «مگرویچ آرمن» مینماید که فیلمبرداری آن در سال ۱۳۴۹ (۱۹۷۰) به اتمام میرسد.
در همین سال «پیتربروک» peter brook پس از دیدن نمایش «پژوهشی ژرف و سترگ و نو در سنگواره های دوره بیست و پنجم زمین شناسی» اثر عباس نعلبندیان و اجرای آربی اوانسیان، از او رسما دعوت نمود تا در پایهریزی «مرکز پژوهشهای بینالمللی تئاتر» در پاریس که به سرپرستی خود بروک تشکیل می شد به عنوان کارگردان و پژوهشگر در زمینه تئاتری با او همکاری کند.
حاصل این همکاری نمایش «ارگاست» Orghast اثر «تد هیوز» در دو قسمت است که در جشن هنر پنجم شیراز درسال ۱۳۵۰ (۱۹۷۱) با امضای پیتربروک، آربی آونسیان، «آندری شربان» و «جفریریوز» اجرا شد.
سپس در سال ۱۳۵۱ (۱۹۷۲) فیلم چشمه پس از پایان صداگذاری در نخستین جشنوارهی بینالمللی فیلم تهران به نمایش درآمد که مورد تقدیر «ساتیا جیترای» و بقیه اعضای هیات ژوری قرار میگیرد. در این فیلم آرمان، جمشید مشایخی، مهتاج نجومی و پرویز پورحسینی شرکت دارند.
چشمه برخلاف مخالفت هایی که در بعضی محافل به خصوص در میان فیلمسازان «فیلم فارسی» برانگیخت، روال تدوین و دید دوربین را نسبت به موضوع را در سینمای ایران اساسا تغییر داد.
روال فیلمهای «مغولها» از پرویز کیمیاوی و «یک اتفاق ساده» شهید ثالث و فیلمهای دیگری که در این روال ساخته شدند در سیر همین طریق است.
آربی آوانسیان در ژانویه ۱۹۷۹ با دعوت رسمی «بنیاد گوته» به عنوان میهمان رسمی دولت آلمان، جهت دیدار و همکاری با کارگردانها و تئاترهای اشتوتگارت، برلین و مونیخ، عازم آلمان میشود. سپس جهت کارگردانی نمایش «بانوئی با سگ کوچکش» اقتباس از نوول «آنتوانچخوف» با بازی هنرپیشه مشهور فرانسوی «ساشا پیتویف» در جشنواره پائیزی پاریس به فرانسه عزیمت نمود و در شهر پاریس اقامت دارد.
آربی در سالهای اخیر علیرغم فعالیتهای خود در زمینه تئاتر و سینما در کشور فرانسه، جهت معرفی جایگاه واقعی سینمای ارمنی اقدام به برپائی چندین جشنواره نموده است که در آخرین جشنواره فیلم ارمنی در «وکز ژرژ پمپیدوی» پاریس در سال ۱۹۹۳ با ارائه ۱۲۰ فیلم ساخته شده توسط کارگردانهای ارمنی در ارمنستان و دیگر نقاط جهانی که در نوع خود کمنظیر بوده، دو فیلم چشمه اثر خود او و «نقش خیال» به کارگردانی «زاون قوکاسیان» و بازیگری «لوریک میناسیان» از ایران شرکت داشتند.
او در زمینه پژوهشهای تئتر بین المللی با پیشگامان نامداری، چون پیتربروک و یژی گروتوفسکی Yerzy Grotowski همکاری نزدیک داشته است. وی از سال ۱۳۵۹ شمسی (۱۹۸۰ میلادی) مدیر هنری انجمن تئاتر ارمنی در پاریس میباشد.
آربی آوانسیان همچنین با دانشگاه کلمبیا آمریکا به عنوان استاد کارگردان و به عنوان استاد ادبیات نمایشی ارمنی در دانشگاه زبانهای شرقی پاریس همکاری داشته است.
او از چهرههای شاخص و صاحب سبک تئاتر ایران بوده و در معرفی بسیاری از شگردها و فرمهای تازه در تئاتر معاصر ایران آغازگر بود. نقشی را که آربی آوانسیان توانست در دهههای شصت و هفتاد میلادی در تئاتر ایران ایفا نماید، همانند نقشی است که قبل از او شاهین سرکیسیان توانسته بود در اوایل دههٔ پنجاه تا سال ۱۹۶۶ میلادی، ایفا کند. هر دو توانستند نظم کاملاً جدیدی به تئاتر ایران ببخشند و تلاشهای شایان توجهای در به ثمر رساندن تئاتر نوین ایران داشته باشند. توسط آنها بود که تئاتر ایران شروع به رشد نمود و در صحنهٔ جهانی مطرح شد. نمایشهای آوانسیان در اقصی نقاط دنیا بر روی صحنه آمدهاند و از این رو میتوان او را یکی از پرکارترین کارگردان ایرانی در عرصهٔ جهانی بهشمار آورد.
کارنامه هنری
ترجمه
کتابهایی که توسط آربی اوانسیان به فارسی ترجمه شدهاند عبارتند از:۱۳۵۱ (۱۹۷۲) بکت ۵، ۵ نمایشنامه کوتاه از ساموئل بکت، نشر کارگاه نمایش
۱۳۵۶ (۱۹۷۷) خلوت ورگان اثر پیتر گیل به فارسی با همکاری صدرالدین زاهد، نشر تئاتر شهر، چهارسو
۱۳۵۵ (۱۹۷۷) پیرود مضحک اثر تادئوش روژهویچ، ترجمه به فارسی با همکاری صدرالدین زاهد، نشر تئاتر شهر، چهارسو
۱۹۹۸ ایران، مقاله در مورد تئاتر ایران، با همکاری فرخ غفاری و لاله تقیان منتشر شده در کتاب دایرةالمعارف تئاتر معاصر جهان، جلد پنجم
۲۰۰۳–۲۰۰۰ تک پرده مجموعه چهل نمایشنامه تکپردهای ارمنی در ۳ جلد، گردآوری، معرفی و حاشیهنویسی
تدریس در زمینه تئاتر
۱۳۴۸–۵۳ (۷۴–۱۹۶۹) تدریس تجزیه و تحلیل فیلم و زیباییشناسی فیلم، مدرسه عالی رادیو و تلویزیون ملی ایران
۱۳۶۰ (۱۹۸۱) تدریس کارگردانی، اسپاس آکتور - پاریس فرانسه.
۱۳۷۰ (۱۹۹۱) کارگاه نمایشی ـ تئاتر مالیان، ایروان، ارمنستان.
۱۳۷۱ (۱۹۹۴) کلاسهای فوق تخصصی کارگردانی، دانشگاه کلمبیا، نیویورک، ایالات متحده آمریکا.
۱۳۷۵ (۱۹۹۶) کارگاه کودکان Cite Clniversitarie، پاریس، فرانسه.
۱۳۷۹ (۲۰۰۰) تدریس کارگردانی دانشگاه کلمبیا، نیویورک ایالات متحده آمریکا. استاد ادبیات نمایشی ارامنه در قسمت زبانهای شرقی دانشگاه سوربن، پاریس، فرانسه.
تدریس در زمینه فیلم
۵۲–۱۳۵۱ (۷۳–۱۹۷۲) تدریس کارگردانی و بازیگری تئاتر، دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران
۱۳۶۵ (۱۹۸۶) کلاس تاریخ سینمای ارمنی - بوستون، ایالات متحده آمریکا.
۱۳۶۵ (۱۹۸۶) سینمای ارمنی، انستیتو زوریان دانشکده آزاد در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، لسآنجلس، ایالات متحده آمریکا.
فیلم ها
نقاب ۱۳۴۳ (۱۹۶۴)
پاروانا (یا پروانه) ۱۳۴۴ (۱۹۶۵) فیلم پویانمایی
مدرسهٔ سلطنتی بالهٔ لندن ۱۳۴۸ فیلم مستند
دور از خانه ۱۳۴۸ فیلم مستند
لبئوس ملقب به تادئوس ۱۳۴۸ فیلمهای کوتاه
چشمه ۵۰–۱۳۴۸ فیلم بلند سینمایی
چگونه پیشبند گلدوزیشده مادرم در زندگیام اثر گذاشت ۱۳۶۴ (۱۹۸۳–۸۵) کارگردان، در فرانسه
روبن مامولیان ۱۳۶۷ (۱۹۸۸) مستند ویدئویی و ناتمام
چهار، پنج و هفت ماه مه (۱۳۸۸) هجده ساعت تصویر تدوین نشده برای ساخت مستند ناتمام دربارهٔ س آخرین دفتر و چاپخانه روزنامه ۸۳ سالهٔ هاراچ در پاریس
جشنوارهها
فهرست جشنوارههای بینالمللی تئاتر که آربی اوانسیان در آنها شرکت کرده است:
۱۳۴۷ (۱۹۶۸) دومین جشن هنر شیراز، تخت جمشید
۱۳۴۹ (۱۹۷۰) هفتمین جشنواره هنر معاصر، رویان فرانسه
۱۳۴۹ (۱۹۷۰) چهارمین جشن هنر شیراز، تخت جمشید اجرای جهانی ویس و رامین
۱۳۴۹ (۱۹۷۰) چهارمین جشنواره بینالمللی تئاتر بلگراد، یوگسلاوی
۱۳۴۹ (۱۹۷۰) تئاتر رویال کورت، لندن، انگستان
۱۳۵۰ (۱۹۷۱) پنجمین جشن هنر شیراز، تخت جمشید ارگاست
۱۳۵۱ (۱۹۷۲) ششمین جشن هنر شیراز - تخت جمشید
۱۳۵۱ (۱۹۷۲) نخستین جشنوارهٔ بینالمللی فیلم تهران
ششمین جشنواره هنر شیراز
جشنواره فیلم ونیز
هفتهٔ سینمای جدید در پاریس
۱۳۵۲ (۱۹۷۳) ونیز، ایتالیا
۱۳۶۴ (۱۹۸۶) جشنواره پیزارو، ایتالیا
۱۳۶۹ (۱۹۹۰) جشنواره سه قاره، نانت، فرانسه
۱۳۷۸ (۱۹۹۹) موزه سینما، بروکسل
۱۳۷۸ (۱۹۹۹) انستیتو سینمایی انگلستان، لندن
۱۳۷۹ (۲۰۰۰) جشنواره پائیزی پاریس، فرانسه
۱۳۵۲ (۱۹۷۳) نهمین جشنواره تئاتر نانسی، فرانسه
۱۳۵۲ (۱۹۷۳) نهمین جشنواره تئاتر نانسی، فرانسه
۱۳۵۳ (۱۹۷۴) هشتمین جشن هنر شیراز، تخت جمشید
۱۳۵۴ (۱۹۷۵) جشنواره تئاتر آزاد وروتسواف، لهستان
۱۳۵۴ (۱۹۷۵) تئاتر کالامبور گلیویتسه، لهستان
۱۳۵۴ (۱۹۷۵) ورشو، لهستان
۱۳۵۵ (۱۹۷۶) سومین جشنواره بینالمللی تئاتر، کاراکاس، ونزوئلا
۱۳۵۵ (۱۹۷۶) دومین جشنواره بینالمللی تئاتر، سائوپائولو، برزیل
۱۳۵۵ (۱۹۷۶) تئاتر سهسیلو بیکر ریو دو ژانیرو - برزیل
۱۳۵۵ (۱۹۷۶) کلوپ تئاتر تجربی لا ماما نیویورک، ایالات متحده
۱۳۵۵ (۱۹۷۶) دهمین جشن هنر شیراز، تخت جمشید
۱۳۵۷ (۱۹۷۶) تئاتر ملل کاراکاس، ونزوئلا
۱۳۵۸ (۱۹۷۹) هشتمین جشنواره پائیزی پاریس
۱۳۶۲ (۱۹۸۳) شانزدهمین جشنواره جهانی تئاتر نانسی، فرانسه
۱۳۶۶ (۱۹۸۷) جشنواره مونترال، کانادا
۱۳۶۶ (۱۹۸۷) جشنواره پیزارو، ایتالیا
۱۳۶۶ (۱۹۸۷) موزه هیشهورن، مؤسسه اسمیتسونین، واشینگتن، دی.سی.، آمریکا
۱۳۷۰ (۱۹۹۱) نخستین جشنوارهٔ تئاتر دیاسپورا، ایروان، ارمنستان